Οδηγία ΕΕ 2019/1158: Care vs Custody

Οδηγία (ΕΕ) 2019/1158 – Διορθωτικά (corrigenda) και δογματική ανάλυση «care vs custody»

Η Οδηγία (ΕΕ) 2019/1158 για την ισορροπία επαγγελματικής και ιδιωτικής ζωής αποτελεί ένα από τα σημαντικότερα κείμενα κοινωνικής πολιτικής της Ευρωπαϊκής Ένωσης για τους γονείς και τους φροντιστές. Εισάγει ένα νέο μοντέλο όπου τα δικαιώματα άδειας πατρότητας και γονικής άδειας αναγνωρίζονται ως ατομικά κοινωνικά δικαιώματα του εργαζόμενου γονέα, ανεξάρτητα από την οικογενειακή του κατάσταση.

Ωστόσο, στην ελληνική έκδοση της οδηγίας εμφανίστηκε μια κρίσιμη γλωσσική απόκλιση: ο όρος “caring for the child” – φροντίδα αποδόθηκε ως «επιμέλεια τέκνου», εισάγοντας έναν θεσμό του οικογενειακού δικαίου εκεί όπου η ευρωπαϊκή νομοθεσία μιλούσε για πραγματική φροντίδα του παιδιού.

Το corrigendum του 2022 αποκατέστησε αυτή την αντίθεση, αντικαθιστώντας τον όρο «επιμέλεια» με τον ορθό όρο «φροντίδα». Η αλλαγή αυτή δεν είναι απλώς γλωσσική· έχει ουσιαστική σημασία για τα δικαιώματα όλων των γονέων, ιδίως μετά από χωρισμό, και για την ευρωπαϊκή μετάβαση από το μοντέλο της αποκλειστικής επιμέλειας στο μοντέλο της κοινής γονικής συμμετοχής και φροντίδας.

Οδηγία (ΕΕ) 2019/1158 – Διορθωτικά (corrigenda) και δογματική ανάλυση «care vs custody»

Το 2019 δημοσιεύθηκε η Οδηγία (ΕΕ) 2019/1158 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου της 20ής Ιουνίου 2019 ΕΕ L 188, 12.7.2019, σ. 79–93. Αφορά την ισορροπία επαγγελματικής και ιδιωτικής ζωής γονέων και φροντιστών.

Στην Ελλάδα ενσωματώθηκε με τον ν. 4808/2021.

Χρειάστηκε να δημοσιευθεί το Corrigendum της οδηγίας 2019/1158 στο φύλλο ΕΕ L 227 της 1ης Σεπτεμβρίου 2022, σ.  σελίδα 137, μετά από διάβημα στην Ευρωπαϊκή Επιτροπή. Με το corrigendum διορθώθηκε το σφάλμα που είχε το κείμενο της οδηγίας μόνο στην Ελληνική Γλώσσα.

Αναγκαιότητα και Περιεχόμενο της διόρθωσης.

Η Οδηγία 2019/1158 είναι η ευρωπαϊκή βάση για τη μετάβαση από μοντέλο «μητρικής φροντίδας» σε μοντέλο διπλής γονικής συμμετοχής — δηλαδή στο μοντέλο shared parenting.

Η Οδηγία εισήγαγε το ότι τα δικαιώματα άδειας (πατρότητας, γονικής κ.λπ.) που ανήκουν στον εργαζόμενο γονέα ως πρόσωπο και δεν εξαρτώνται από το αν είναι έγγαμος, άγαμος, διαζευγμένος ή σε συμβίωση.

Συνεπώς, ο άγαμος, χωρισμένος ή διαζευγμένος πατέρας διατηρεί πλήρως τα δικαιώματα άδειας και το διαζύγιο δεν επηρεάζει το δικαίωμα άδειας πατρότητας ή γονικής άδειας.

Το corrigendum διορθώνει το άρθρο 3 παρ. 1 στοιχεία α) και β) (ορισμοί) της αρχικής έκδοσης της οδηγίας στην Ελληνική γλώσσα:

Στον ορισμό της άδειας πατρότητας η λέξη «επιμέλεια τέκνου» αντικαταστάθηκε με τη λέξη «φροντίδα τέκνου».

Και αυτό γιατί η λέξη «επιμέλεια» custody αντί care responsibility δημιούργησε  σύγχυση συνδέοντας ένα κοινωνικό δικαίωμα  με το οικογενειακό δίκαιο.

Και άδεια πατρότητας/γονική δικαιούται ο διαζευγμένος γονέας που έχει τη φροντίδα τέκνου και όχι την επιμέλεια τέκνου όπως έγραφε αρχικά στα Ελληνικά η οδηγία.

Ερμηνευτική σημασία

Η διόρθωση με το Corrigendum είναι σημαντική νομικά γιατί με αυτή αποκαθίσταται η σύγχυση που προκλήθηκε από την «άδεια για επιμέλεια» (custody) αποκαθιστώντας το ορθό με την έννοια caregiving leave, άδεια φροντίδας. Και έτσι ενισχύεται έτσι η λειτουργική/κοινωνική διάσταση της οδηγίας.

Η σκόπιμα τυχαία παράφρασή της Οδηγίας στην Ελλάδα

Η περίπτωση του ελληνικού corrigendum στην Οδηγία (ΕΕ) 2019/1158 είναι κλασικό παράδειγμα πολυγλωσσικής ερμηνευτικής απόκλισης.

1. Το επίμαχο σημείο της οδηγίας

Το corrigendum αφορά τον ορισμό της άδειας πατρότητας στο άρθρο 3 παρ. 1 στοιχ. (α).

Η αγγλική έννοια-βάση είναι “paternity leave … for the purpose of caring for the child”.

Η έννοια-κλειδί είναι caring.

2. Συγκριτική διατύπωση (αρχική δημοσίευση 2019)

🇬🇧 Αγγλικά (reference version)

“for the purpose of caring for the child”: ναι caregiving, ναι πραγματική φροντίδα, καμία έννοια custody / parental authority

🇫🇷 Γαλλικά

“afin de s’occuper de l’enfant”: ναι πρακτική φροντίδα, ναι καθημερινή μέριμνα, όχι «garde» (που θα πλησίαζε στο custody)

🇮🇹 Ιταλικά

“al fine di prendersi cura del figlio”: ναι prendersi cura = φροντίδα, όχι “affidamento” (custody)

🇪🇸 Ισπανικά

“para cuidar del hijo”: ναι cuidar = φροντίδα, όχι “custodia”

🇩🇪 Γερμανικά

“um sich um das Kind zu kümmern”: kümmern = φροντίδα, όχι “Sorgerecht” (custody)

🇬🇷 Ελληνικά (αρχική δημοσίευση 2019)

Η ελληνική έκδοση απέδωσε: «για την επιμέλεια του τέκνου». Εδώ προέκυψε η απόκλιση.

 3. Γιατί η ελληνική απόδοση ήταν προβληματική

Στο ελληνικό νομικό σύστημα η «επιμέλεια»  είναι νομικός θεσμός οικογενειακού δικαίου. Είναι μέρος της γονικής μέριμνας, συνδέεται με τη κατοικία του παιδιού, μπορεί να ανατεθεί αποκλειστικά και φέρει έντονο εννοιολογικό φορτίο από το παρελθόν σαν custody.

Δηλαδή οι όροι επιμέλεια ≠ caregiving είναι τελείως διαφορετικοί.

4. Η ουσία της απόκλισης

Το Αγγλικό caregiving function αποδόθηκε σαν custody institution.

Πρόκειται για μία μετάθεση από λειτουργική σε θεσμική λειτουργία.(functional → institutional shift)

Αυτό δημιουργούσε 3 κινδύνους:

1. Νομική σύγχυση : Να θεωρηθεί ότι η άδεια αφορά μόνο τον γονέα με επιμέλεια.

 2. Περιορισμός δικαιώματος : Σε διαζευγμένους πατέρες χωρίς επιμέλεια.

3. Αντίφαση με σκοπό οδηγίας : Η οδηγία θεμελιώνει κοινωνικό δικαίωμα ατομικά του εργαζόμενου που δεν συνδέεται με επιμέλειες.

5. Η διόρθωση (corrigendum 2022)

Η ελληνική διατύπωση της Οδηγίας έχει πλέον: «για τη φροντίδα του τέκνου»

Αποκαθιστώντας την λειτουργική έννοια, την ουδετερότητα ως προς την επιμέλεια και τη συμβατότητα με τις άλλες γλώσσες

Οι όροι είναι care, attend, look after και όχι custody. Μόνο η ελληνική έκδοση χρησιμοποίησε όρο με ισχυρή δογματική φόρτιση προκαλώντας μία single-language semantic drift.

Η διόρθωση στην Ελληνική έκδοση δημοσιεύθηκε σε εφαρμογή της βασικής αρχής του ενωσιακού δικαίου: κανένα γλωσσικό κείμενο δεν ερμηνεύεται απομονωμένα. Στην περίπτωση απόκλισης εφαρμόζεται συγκριτική ερμηνεία, αναζητείται κοινό νόημα, δημοσιεύεται corrigendum.

6. Η εμμονή στην Ελλάδα. Για τους ίδιους ακριβώς λόγους χάριν των οποίων θεσπίστηκε  η οδηγία, η Ελληνική Δημοκρατία διατηρεί έως σήμερα το αποκλίνον κείμενο στον νόμο 4808/2021.

Όλα όσα ήθελε να εισάγει χάριν της κοινωνικής πολιτικής το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, όλα αυτά θέλει η Ελληνική Βουλή να μην μεταβληθούν.

Οκτώ νόμους μετά την ψήφιση του ν. 4800/2021 και αμέσως την ιδιοφυή μεταβολή του Αστικού Κώδικα, ένας άλλος νόμος μετρίασε συγκαλυμμένα τις επιπτώσεις της αλλαγής.

Πρόκειται για κλασικό παράδειγμα γνωστική ασυμφωνία υπό εξαναγκασμό (coercive / forced compliance dissonance). Αναγκάστηκαν κάποιοι από τη Βουλή με την κοινή επιμέλεια και φροντίδα τέκνου, βρίσκοντας πάτημα σε ένα σκόπιμο ή μη λάθος του 2019 αγκιστρώνονται σε αυτό σαν αντίδραση στην εγκατάλειψη του καταργημένου νομικά δόγματος της αποκλειστικής επιμέλειας.

Δεν μπορεί να μην τύχει σχολιασμού το ότι η Οδηγία κυρώθηκε με τον ίδιο νόμο που κυρώθηκε η της ΔΟΕ 190 για τη βία στο χώρο εργασίας. Μεταθέτοντας έτσι το μήνυμα από το κοινωνικό δικαίωμα σε μία ρητορική προστασίας από της βία κατά των γυναικών.

Η ratio της της οδηγίας δεν είναι τα εργασιακά δικαιώματα αλλά η προστασία των παιδιών. Αφορά γονείς οι οποίοι, εκ του νόμου, από κοινού και εξίσου φροντίζουν τα παιδιά τους. Η άδεια χορηγείται χάριν της φροντίδας των παιδιών. Η απόκλιση που σήμερα με την παρούσα αναφέρεται αφορά πρωτίστως τα δικαιώματα του παιδιού και σαν τέτοια εμπίπτει στις αρμοδιότητες του Έλληνα συνηγόρου του παιδιού.

6. Η αναγκαιότητα της διόρθωσης

Η μετάβαση από όρους τύπου «custody/επιμέλεια» σε «care/φροντίδα» ευθυγραμμίζει την Οδηγία με σύγχρονες πολιτικές ισότητας: το κέντρο βάρους είναι η κατανομή της φροντίδας και του χρόνου φροντίδας και όχι η κατανομή εξουσιών μεταξύ γονέων από το δικαστήριο.

Η ανεξάρτητη Αρχή Συνήγορος του Παιδιού στον οποίο έχει υποβληθεί θεσμική προσφυγή καλείται να υποστηρίξει πολιτικές που ενθαρρύνουν την πραγματική συμμετοχή και των δύο γονέων, συμπεριλαμβανομένων των γονέων μετά από χωρισμό. Και να επισημάνει τη παράβαση της Οδηγίας από την Ελληνική Δημοκρατία.