Νέο Βιβλίο – Φωνή από το παρελθόν

Μaurice Berger και τα σύγχρονα επιστημονικά δεδομένα

Διαβάσαμε το άρθρο της κυρίας Μίνας Φιλιοπούλου για  την παρουσίαση του βιβλίου του Maurice Berger «Συγκρουσιακός χωρισμός γονέων – Ποιο είδος γονικής επιμέλειας για το παιδί;» στη Θεσσαλονίκη.

Όχι μόνο δεν ξεκαθαρίζει τα θέματα όπως επιδιώκει το άρθρο αλλά δημιουργεί ακόμα μεγαλύτερη σύγχυση. Δεν κάνει καμία αναφορά τα σύγχρονα επιστημονικά δεδομένα που αναλύουμε εδώ στη συνέχεια.

Τα διεθνή νομικά κείμενα, ο έλληνας νομοθέτης και πλήθος δικαστικών ελληνικών αποφάσεων μεταφέρουν τις απόψεις της επιστήμης, όχι τις αποκλίνουσες και πεπαλαιωμένες απόψεις του Maurice Berger. Εδώ και δεκαετιες τέγραφε τις ίδιες ιδέες που δεν εισακούστηκαν.

Διαβάστε παλαιότερη παρουσίαση στον ιστότοπό μας βιβλίου που γράφτηκε σαν απάντηση της επιστημονικής κοινότητας στις αποκλίνουσες θεωρίες του.

Προσοχή, ο Maurice Berger ήταν αντίθετος μόνο στα παιδιά κάτω των 4 ετών να ζουν σε εναλλασσόμενη κατοικία. Και μίλαγε για τα δεινά των παιδιών από το διαζύγιο.

Αν ξαναέγραφε σήμερα ο 79 ετών Maurice Berger, θα έγραφε ότι δεν γεννιούνται παιδιά γιατί οι άνθρωποι, από τον τρόμο των δικαστικών εμπλοκών, το ούτε παντρεύονται ούτε κάνουν παιδιά. Και ότι δεν συγκατοικούν. Και από τα παιδιά που γεννιούνται σήμερα, 20% γεννιούνται εκτός γάμου και εκτός σύμφωνου συμβίωσης. Στην Ευρώπη ο μέσος όρος είναι 40 %. Στη Γαλλία 60 %.

Και θα έγραφε ότι σήμερα έχει μετατοπιστεί η οπτική γωνία : από το πως θα χωρίσουμε, στο πως θα κάνουμε παιδιά. Απο τις επιμέλειες στο πως θα τα μεγαλώσουμε και οι δύο γονείς χωρίς κατ’ ανάγκη να παντρευτούμε, να συγκατοικούμε και να συνεχίζουμε να είμαστε ζευγάρι. Πάνω σ’αυτά εργάζονται οι σύγχρονοι ερευνητές. Πάνω στο 50/50.

Τι είναι και τι υποστηρίζει ο Μaurice Berger στη Γαλλία για την επιμελεια μικρών παιδιών;

Ο Maurice Berger είναι Γάλλος παιδοψυχίατρος, πρώην διευθυντής παιδοψυχιατρικής κλινικής στη Λυών και μία από τις πιο γνωστές –και αμφιλεγόμενες– φωνές στη Γαλλία για τα θέματα επιμέλειας μικρών παιδιών μετά τον χωρισμό.

Ποιος είναι

Ο Berger εργάστηκε επί δεκαετίες με βρέφη και μικρά παιδιά σε σοβαρά οικογενειακά πλαίσια σύγκρουσης, συχνά με δικαστική εμπλοκή. Δεν προέρχεται από ιδεολογικό ή ακτιβιστικό χώρο, αλλά από κλινική εμπειρία παιδοψυχιατρικής.

Τι υποστηρίζει

1. Όχι αυτοματισμούς στην εναλλασσόμενη διαμονή για μικρά παιδιά

Ο Berger απορρίπτει την καθολική εφαρμογή της εναλλασσόμενης διαμονής (résidence alternée) στα βρέφη, τα νήπια και τα παιδιά της προσχολικής και πρώτης σχολικής ηλικίας.

Ιδίως όταν υπάρχει έντονη γονική σύγκρουση και/ή απουσιάζει ουσιαστική συνεργασία των γονέων.

2. Κεντρική έννοια: ψυχική ασφάλεια και σταθερότητα

Υποστηρίζει ότι τα μικρά παιδιά έχουν ανάγκη ενός σταθερού τόπου αναφοράς, προβλέψιμες ρουτίνες και  συναισθηματική συνέχεια.

Η συχνή εναλλαγή κατοικίας μπορεί, κατά τον Berger να δημιουργήσει άγχος αποχωρισμού, να διαταράξει την αίσθηση ασφάλειας, να επηρεάσει τη συναισθηματική ανάπτυξη

3. Η επιμέλεια δεν είναι «δικαίωμα στην ισότητα» των γονέων

Ένα από τα πιο χαρακτηριστικά σημεία του Berger : Η επιμέλεια δεν είναι μηχανισμός εξισορρόπησης δικαιωμάτων των ενηλίκων.

Για τον Berger: το παιδί δεν αντέχει να λειτουργεί ως «αντικείμενο ισότητας».

4. Διαφοροποίηση ανά ηλικία

Δεν απορρίπτει συνολικά την εναλλασσόμενη διαμονή.  Tονίζει όμως ότi άλλες ανάγκες έχει ένα παιδί 2–4 ετών και άλλες ένα παιδί 9–12 ετών

Όσο μεγαλώνει το παιδί και αποκτά ψυχική ανθεκτικότητα, η εναλλασσόμενη διαμονή μπορεί να είναι λειτουργική, εφόσον υπάρχουν προϋποθέσεις.

5. Έμφαση στις πραγματικές συνέπειες, όχι στη θεωρία

Ο Berger βασίζει τις θέσεις του σε κλινικά περιστατικά, σε μακροχρόνια παρακολούθηση παιδιών, σε συμπτώματα που εμφανίζονται χρόνια μετά (άγχος, κατάθλιψη, δυσκολίες δεσμού)

Ο Berger eίναι αμφιλεγόμενος στη Γαλλία. Έχει κατηγορηθεί από υποστηρικτές της κοινής ανατροφής  ότι είναι «συντηρητικός»

Το βασικό του μήνυμα (σε μία φράση) : Το συμφέρον του παιδιού δεν ταυτίζεται πάντα με τη γεωμετρική ισότητα των γονέων.

Συγκριτική επισκόπηση ανάμεσα στις βασικές θέσεις του Maurice Berger για την εναλλασσόμενη διαμονή (ιδίως résidence alternée) και τις σύγχρονες διεθνείς απόψεις και έρευνες για την κοινή ανατροφή / shared parenting:

1.  Θέση του Maurice Berger

Κύριες ιδέες που προωθεί

• Η εναλλασσόμενη διαμονή (résidence alternée), ιδίως για παιδιά μικρής ηλικίας (<6 ετών), μπορεί να είναι επιζήμια για την ψυχική σταθερότητα και ασφάλεια του παιδιού και δεν πρέπει να εφαρμόζεται αυτόματα  σε όλες τις περιπτώσεις.

• Για βρέφη και πολύ μικρά παιδιά, θεμελιώδης είναι η σταθερή σχέση με την κύρια φιγούρα προσκόλλησης.

• Η επιμέλεια και η διαμονή πρέπει να αποφασίζονται με βάση τις ατομικές ανάγκες, ηλικιακά χαρακτηριστικά και το συμφέρον του παιδιού, όχι ως απόλυτος κανόνας 50/50.

• Δίνει έμφαση στα ψυχιατρικά και κλινικά συμπτώματα που παρατηρείται πως μπορεί να εμφανιστούν όταν παιδί που χρειάζεται σταθερό πλαίσιο ανατρέφεται σε δύο σπίτια πολύ συχνά.

Η προσέγγιση του Berger είναι κυρίως κλινική/ψυχολογική, με έμφαση στα πιθανά ρίσκα για μικρές ηλικίες.

2. Σύγχρονες διεθνείς ερευνητικές τάσεις για Shared Parenting

A. Πλεονεκτήματα της κοινής ανατροφής (shared parenting)

Οι περισσότερες σύγχρονες μελέτες δείχνουν ότι, σε γενικές γραμμές:

• Παιδιά σε shared parenting παρουσιάζουν καλύτερα αποτελέσματα σε πολλαπλές διαστάσεις:

— Συναισθηματική ευημερία

— Συμπεριφορές και κοινωνική προσαρμογή

— Σχέση με μητέρα και πατέρα

— Οικογενειακή συνοχή

σε σύγκριση με παιδιά που ζουν κατά κύριο λόγο με έναν γονέα.

• Αυτά τα οφέλη εξασφαλίζονται ανεξάρτητα από το επίπεδο σύγκρουσης μεταξύ γονέων και το οικογενειακό εισόδημα, εκτός μόνο των περιπτώσεων κακοποίησης ή σοβαρής ανεπάρκειας ενός γονέα.

• Παιδιά που μεγαλώνουν σε σχήματα 50/50 τείνουν να έχουν στενότερες σχέσεις με τους γονείς και λιγότερο κίνδυνο εγκατάλειψης από τον πατέρα.

• Ερευνητικά ευρήματα υποστηρίζουν ότι παιδιά σε shared parenting συχνά αναφέρουν καλύτερη ποιότητα σχέσεων και ευημερία στη μετέπειτα ζωή.

B. Ρόλος ηλικίας και συνθηκών

Κριτική των ανωτέρω :

• Η έρευνα δείχνει ότι, σαν γενική τάση, οι γονείς μικρών παιδιών (<4 ετών) έχουν μειωμένες πιθανότητες να επιλέξουν εναλλασσόμενη διαμονή. Επίσης και οι ερευνητές παραδέχονται πως η ηλικία και οι ανάγκες του παιδιού παίζουν σημαντικό ρόλο.
• Η έρευνα έχειδιαπιστώσει ότι η συμφωνία και η συνεργασία μεταξύ γονέων ενισχύουν τα αποτελέσματα, αλλά επίσης ότι η ίδια η κοινή ανατροφή – shared parenting εμφανίζει πλεονεκτήματα ακόμα και όταν υπάρχουν συγκρούσεις των γονέων.

3. Κύριες Διαφορές στις Προσεγγίσεις

Maurice Berger	Σύγχρονη ερευνητική τάση
Σταθερότητα παιδιού, προσκόλληση, κλινική εικόνα	Συνολική ευημερία παιδιού και συμμετοχή αμφότερων γονιών
Εισηγείται μεγάλη προσοχή, ακόμα και απόρριψη résidence alternée για <6 ετών	Αναγνωρίζει γενικά καλά αποτελέσματα αλλά δέχεται ότι η ηλικία μπορεί να διαφοροποιεί τις επιλογές
Εκτιμά ότι σε υψηλή σύγκρουση shared parenting μπορεί να βλάψει	Πολλές μελέτες δείχνουν ότι τα παιδιά ωφελούνται από shared parenting ακόμα και με υψηλή σύγκρουση
Ψυχιατρική/Κλινική εστίαση	Παιδαγωγική, ψυχοκοινωνική και διαχρονική ερευνητική βάση

---

Κεντρικό Συμπέρασμα

 Ο Maurice Berger αντιπροσωπεύει μια πιο κλινική  προσέγγιση, ειδικά για τα πολύ μικρά παιδιά, τονίζοντας τον κίνδυνο διαταραχής της σταθερότητας και της προσκόλλησης όταν η εναλλασσόμενη διαμονή επιβάλλεται μη επιλεκτικά.

 Η σύγχρονη διεθνής έρευνα στον χώρο του shared parenting δείχνει συνολικά θετικά αποτελέσματα για τα παιδιά σε σχήματα 50/50 , με πλεονεκτήματα στη συναισθηματική υγεία, στην ανάπτυξη και στις σχέσεις με τους γονείς, υπό την προϋπόθεση ότι δεν υφίστανται σοβαρές μορφές ενδοοικογενειακής βίας ή παραμέλησης.

Βιβλιογραφική σύνοψη (annotated bibliography) με έμφαση και στα πολύ μικρά παιδιά

(για το «γαλλικό» πλαίσιο του Maurice Berger όσο και για τις σύγχρονες διεθνείς ερευνητικές τάσεις για shared parenting).

Α. Maurice Berger για μικρές ηλικίες

1. Berger, M., Ciccone, A., Guédeney, N., & Rottman, H. (2004). La résidence alternée chez les enfants de moins de six ans: une situation à hauts risques psychiques. Devenir, 16(3), 213–228.

Κλασικό κείμενο του Berger: υποστηρίζει ότι η résidence alternée (εναλλασσόμενη διαμονή) σε παιδιά κάτω των 6 μπορεί να ενέχει ψυχικούς κινδύνους, ειδικά όταν δεν υπάρχουν προϋποθέσεις σταθερότητας/συνεργασίας.

2. Berger, M. (κείμενο/σημείωμα). Recherches actuelles concernant la résidence alternée (PDF).

Συνοψίζει τη θέση «προφύλαξης»: «πριν τα 6 όχι εναλλασσόμενη», και γενικότερα αποφυγή επιβαλλόμενης εναλλασσόμενης διαμονής από δικαστήριο.

Β. Διεθνής “consensus” για μικρά παιδιά και διανυκτερεύσεις

3. Warshak, R. A. (2014). Social Science and Parenting Plans for Young Children: A Consensus Report.

Πράξη συναίνεσης που προσυπογράφουν εκατοντάδες επιστήμονες από όλο το κόσμο : σε «κανονικές» συνθήκες (χωρίς σοβαρούς παράγοντες κινδύνου), τα ερευνητικά δεδομένα υποστηρίζουν τα shared residential arrangements ακόμη και για παιδιά κάτω των 4, συμπεριλαμβανομένων των διανυκτερεύσεων με αμφότερους τους γονείς.

4. Warshak, R. A. (2017). International Consensus on Shared Parenting and Overnights.

Μεταγενέστερη εργασία που αποτυπώνει την ευρύτερη διεθνή στήριξη στο shared parenting με overnights (κοινή ανατροφή με εναλλασσόμενη διαμονή), με έμφαση στις προϋποθέσεις ασφάλειας/γονεϊκής επάρκειας.

Γ. Συστηματικές ανασκοπήσεις/μετα-αναλύσεις υπέρ joint physical custody

5. Nielsen, L. (2014). Shared Physical Custody: Summary of 40 Studies on Outcomes for Children.

Σύνοψη 40 μελετών: κατά μέσο όρο, τα παιδιά σε κοινή ανατροφή εμφανίζουν ίσες ή καλύτερες εκβάσεις (ευημερία/σχέσεις) από αποκλειστική επιμέλεια, με σημαντικές επισημάνσεις για επιμέρους συνθήκες.

6. Nielsen, L. (2018). Joint Versus Sole Physical Custody: Children’s Outcomes…

Επικαιροποιεί την εικόνα με περισσότερες μελέτες και εξετάζει πότε «υπερισχύει» η ποιότητα γονικής φροντίδας, το εισόδημα ή η σύγκρουση. Γενικά καταλήγει ότι η κοινή ανατροφή συχνά συνδέεται με καλύτερα αποτελέσματα, με κρίσιμες εξαιρέσεις (π.χ. κακοποίηση).

7. Bauserman, R. (2012). A Meta-Analysis of Parental Satisfaction, Adjustment, and Conflict in Joint Custody and Sole Custody Following Divorce. Journal of Divorce & Remarriage.

Μετα-ανάλυση: κατά μέσο όρο, η κοινή ανατροφήσυνδέεται με καλύτερη προσαρμογή/ικανοποίηση και όχι κατ’ ανάγκη μεγαλύτερη σύγκρουση, αλλά η ετερογένεια των οικογενειών παραμένει κρίσιμο ζήτημα ερμηνείας.

Δ. Σκανδιναβικά δεδομένα (υψηλή συχνότητα εναλλασσόμενης διαμονής) – και για παιδιά προσχολικής ηλικίας

8. Bergström, M. et al. (2018). Preschool children living in joint physical custody arrangements show less psychological symptoms… Acta Paediatrica, 107(2), 294–300.

Μεγάλο δείγμα παιδιών 3–5 ετών: τα παιδιά σε JPC δεν εμφάνισαν περισσότερα συμπτώματα· αντίθετα, αναφέρθηκαν λιγότερα ψυχολογικά συμπτώματα σε σχέση με μονογονεϊκή διαμονή (με επιφύλαξη για αιτιότητα/προϋπάρχουσες διαφορές).

9. Fransson, E. et al. (2018). The Living Conditions of Children With Shared Residence. Child Indicators Research.

Εξετάζει «συνθήκες ζωής» παιδιών κοινή ανατροφή  (10–18 ετών): καταγράφει τόσο πιθανά οφέλη όσο και πιθανούς «καθημερινούς φόρτους» του να ζεις σε δύο σπίτια.

10. Fransson, E. et al. (2018). What Can We Say Regarding Shared Parenting Arrangements for Swedish Children? Journal of Divorce & Remarriage.

Ανασκοπεί τα σουηδικά ευρήματα και το κοινωνικό/νομικό πλαίσιο όπου η κοινή ανατροφή είναι συχνή, βοηθώντας στη μεταφορά συμπερασμάτων σε άλλες χώρες με διαφορετικά συστήματα.

Περισσότερες βιβλιογραφικές αναφορές στην ιστοτελίδα του International Counsil on Shared Parenting ; ICSP Literature Database TOP 25